اعراب محّلی وتقدیری ( الإعراب المحلّیّ ، الإعراب التّقدیریّ )

 الف)انواع إعراب کلمات

 إعراب کلمات از نظر ظاهرشدن یاظاهر نشدن برسه نوع است:

 1- ظاهری: برای اسمهای معرب  2- محلی: برای اسمهای مبنی   3- تقدیری: برای اسمهای معرب

 اکنون می پردازیم به اعراب محلّی وتقدیری .

 إعراب محلی به چه إعرابی گفته می شود؟

به اعراب کلمه های مبنی وجمله وشبه جمله(جارومجرور یاظرف«قیدزمان ومکان»،اگرنقش بپذیرند) که علامت اعراب رانمی پذیرند واعراب روی آنها ظاهر نمی شود« اعراب محلّی » گفته می شود.

برای پی بردن به نقش کلمات مبنی بایدبه موقعیت ومحلّ ِ قرار گرفتن آنها درجمله توجه کنیم.

اگر درجای فاعل قرار بگیرند« محلا ً مرفوع» واگر درجای مفعول قرار بگیرند «محلا ًمنصوب» واگر درجای« مضافٌ الیه» یا بعداز    « حرف جر» قرار بگیرند« محلا ً مجرور» می باشند به همین دلیل به چنین إعرابی اصطلاحا ً «إعراب محلـّی»  می گویند

مانند: الـعاقـِلُ مَنْ ٱبْتـَعَدَ عَنْ الباطل ِ.  مَنْ :اسم موصول عام ومبنی است و نقش خبری دارد

           ^{مبتداو مرفوع    خبرمفردمحلامرفوع}

درمحل خبر قرار گرفته محلاً مرفوع است.

هوَُ عالـِمُ الـْغَیْب ِوالشـَّهادَةِ .هُوَ :ضمیرومبنی است وچون درمحل مبتدا قرار گرفته است محلاً مرفوع است.

 اَلـْحَمْدُ ﷲِ رَبِّ العالمینَ.  اَلـْحَمْدُ   : مبتدا  ومرفوع     ﷲِِ :جارومجرور(شبه جمله)ودرمحل خبرقرارگرفته است لذاشبه جمله محلاً مرفوع است .

 اَنـْتَ تـَحْرُسُ المالَ      « اَنـْتَ»:ضمیرومبنی است مبتداو محلاًمرفوع است   و« تـَحْرُسُ» درمحل خبرقرارگرفته است وجمله می باشد لذامحلاً مرفوع است.

مَنـْهُومان ِلایَشـْبعان ِ:طالبُ علم ٍوطالبُ دُنیا.   چون «لایَِشـْبَعان » ِنقش خبری پذیرفته ومتشکل ازفعل وفاعل ضمیربارز( ا )

مبتدا و مرفوع خبرجمله محلا مرفوع می باشد.بنا براین جمله فعلیه خبر ومحلاً مرفوع است.

با « ا»

 ب) شناخت إعراب محلی

 برای شناخت إعراب محلی باید در مرحله اول بدانیم که این إعراب شامل چه کلمه هایی می شود .إعراب محلـّی مخصوص کلمه های مبنی وجمله وشبه جمله(اگرنقش بپذیرند)است.

 کلمه های مبنی:

دراسمها:اسمهای اشاره،ضمایر، اسمهای موصول، اسمهای استفهام  واسمهای شرط و...مبنی اند.    درفعلها: فعلهای ماضی، فعلهای امر مخاطب وفعل مضارع( صیغه های 6و12آن) مبنی اند.

"نکته مهم: دراسمهای اشاره واسمهای موصول مثنـّای مذکرومؤنث آنها معرب است.

 دراسم اشاره: «هذان ِ،     هذ َیْن/هاتان ِ،هاتـَیـْن » ودراسم موصول«اَللـَّذان ِ، اَللـَّذ َیْن ِ/اَللـَّتان ِ،اَللـَّتـَیْن » معرب اند. (رفعی با « ا» ونصبی و جری با «ی» می آیند)

Bسؤال : حال سؤالی که در اینجا مطرح می شود اینست که اگر علامت آخر کلمات مبنی تغییر ناپذیراست پس چگونه می توان به نقش آنها پی برد ؟

درپاسخ می گوئیم چون علامت حرف آخر کلمات مبنی ثابت است لذابرای شناختن إعراب ونقش آنها باید به«محلّ ِ» قرار گرفتن آنها توجه کنیم.

تقسیم اسم معرب ازنظرحرف آخر

 اسمهای معرب ازنظر حرف آخرچهارنوع است :

 1 - مقصور( یٰ ):اسمی که آخرآن «الف مقصوره: ا- ی »داشته باشد.مانند:  (موسیٰ- لیلیٰ –عصا- رضا)

 2- منقوص (-ِ ی): اسمی است که آخرآن «یای ماقبل مکسور » داشته باشد.مانند: (راضی- لیالی)

 3 - ممدود (اء): اسمی است که آخرآن «الف وهمزه :اء » داشته باشد.مانند: (صحراء- زهراء- ماء)

 1-     صحیح الآخر:اسمی است که نه مقصورباشدونه منقوص ونه ممدود.مانند: (کتاب- رَجُل)

  رَأیـْتُ مُعَلـّمی           (مفعولٌ به منصوب)

 سَلـَّمْتُ عَلـَی المصطفی(مجرور به حرف جرتقدیرا ً).         سَلـَّمـْتُ علی مُعَلـِّمی   (مجروربه حرف جرتقدیرا ً)

 مانند : انتَ هادٍ لِکُلِّ عاص ٍ و إنْ کانَ عانیاً.  توهدایت گرهرطغیان کننده ای اگرچه آن عصیان کننده اسیرودربند باشد.

 هادٍ ! خبرومرفوع تقدیراً .         عاص ٍ ! مضاف الیه ومجرور تقدیراً.            عانیاً! خبر کان و منصوب.

 6.اسمهایی که به حرف «یاء» ختم شوند واین «یاء» تلفظ شود معمولا ً دو نقطه زیرآن گذاشته می شودتا با «الف مقصوره» که به شکل «ی» نوشته می شود اشتباه نشود . مانند: قاضِی- راضی- ساعی و...

  در صورتی که حرف قبل از آن«یاء»باشد به صورت «الف» نوشته می شود.مانند: دُنیا- عُلیا- رُؤیا.

ج- درصورتی که به ضمیر متصل شوند به صورت «الف»نوشته می شود.مانند:اَعْلاهُ- هواهُ

 8.«الف» دراسم تفضیل مذکر ومؤنث مانند:«أَعْلی وعُلیا» واَفـْعَل وصفی مذکرمانند:«اَعْمیٰ » ومصدرمیمی مانند «مَعْْْنیٰ» واسم زمان ومکان مانند:«مَأ ْویٰ» واسم مفعول غیر ثلاثی مجرد مانند:«مُدَّعیٰ ومُستـَوْفیٰ» الف مقصورمحسوب می شود.

 9.هرگاه اسم مقصور بدون«ال»  باشد و«مضاف» واقع نشود با تنوین فتحه می آید. دراین صورت«الف» آن لفظاً حذف می شود نه از نظرخط وکتابت.

مانند:  هذا فـَتیً یسیرٌعَلی هُدیً.   این جوانی است که درمسیرهدایت گام می نهد.

فـَتیً ! خبر ومرفوع تقدیراً.    هُدیً ! مجرور به حرف جرتقدیراً

 10.بر سر اسم مقصوراگر تنوین داخل شود در حالت وصل به حذف« الف» قرائت می شود .

مانند : هُدیً لِلمُتـَّقینَ. ویا رضاً بـِقـَضائِکَ.

11.تنوین اسمهای مقصوردرحالت «رفعی ونصبی وجرّی» و اسمهای منقوص « در حالت رفعی و جریّ» علامت إعراب نیست. دراین حالت می بایست به موقعیت کلمه در عبارت توجه کرد و إعراب آنها را تقدیری به حساب آورد.

مانند: کـُلـُّکــُمْ راع ٍ و کـُلـُّکـُمْ مَسؤُولٌ عَنْ رَعِیَّتِهِ . !   راع : خبر و مرفوع تقدیراً .

 13.اسم منقوص و اسم مقصور هیچگاه تنوین رفع (   ٌ  ) نمی گیرند.